خلاصه: بررسي اجمالي وضعيت محيط زيست ايران نشان مي‌دهد كه خاك‌هاي ايران از نظر مواد نيتروژني و فسفر در مضيقه هستند و اين فقر خاك ايران به همراه فرسايش خاك موجب بروز مسايل و مشكلاتي در عرصه كشاورزي شده است .

اين در حالي است كه فرسايش خاك در ايران ‪ ۵برابر متوسط جهاني است از سوي ديگر خاك به عنوان يكي از مهمترين منابع طبيعي براي احياي مجدد به زمان طولاني نياز دارد .

خاك يك اكوسيستم اكولوژيك و متشكل از جامعه زيستي متنوعي در بستر حجيمي از مواد غيرزنده معدني و آلي است كه اين اجزا آنچنان به هم آميخته‌اند كه مي‌توانند سيستم‌هاي زنده واحدي محسوب شوند.

بر اساس گزارش وضعيت محيط زيست ايران ، تحقيقات نشان داده است خاك‌هاي ايران از نظر مواد نيتروژني فقير و اكثرا با كمبود فسفر مواجه هستند از اين رو مصرف كودهاي شيميايي در كشور با رشدي روزافزون همراه بوده است.

استفاده بي‌رويه از كودهاي شيميايي اگرچه در كوتاه مدت مواد مغذي مورد نياز اراضي كشاورزي را تامين و بهره برداري بيش از اندازه را ممكن مي‌كند ، ولي در بلندمدت باعث از بين رفتن كيفيت خاك ، افت حاصلخيزي و در نتيجه فرسايش خاك مي‌شود.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد مولفه‌هاي غيرمستقيم همانند آب و هوا، رشد جمعيت و عوامل اقتصادي در تخريب زمين موثرند. آب و هوا در بخش‌هاي مختلف كشور اثرات متفاوتي بر خاك دارد. به طور مثال ، خاك استان‌هاي حاشيه درياي خزر بيشتر در معرض فرسايش ناشي از آب قرار دارد و حال آن كه در نواحي بباباني و كويري فرسايش ناشي از باد حاكم است .

افزايش جمعيت نيز باعث بهره برداري بيش از ظرفيت خاك مي‌شود. در ‪۴۰سال گذشته جمعيت كشور بيش از ‪۳برابر شده در حالي كه مساحت اراضي مفيد كاهش يافته است. از سوي ديگر، عوامل اقتصادي باعث استفاده مكرر از زمين مي‌شود كه اين امر كيفيت خاك را پايين مي‌آورد. همچنين افزايش قيمت زمين و تجارت اراضي كشاورزي ، تغيير كاربري زمين‌هاي كشاورزي را در پي دارد.

كارشناسان معتقدند فعاليت‌هاي مرتبط با كشاورزي مي‌توانند از مهم‌ترين عوامل تخريبي زمين باشند. زراعت و كشت نادرست در اراضي كشاورزي ، شيوه سنتي آبياري ، استفاده از سموم و آفت كش ها، شخم زدن نامناسب ، استفاده نشدن از وسايل مدرن كشاورزي و كاشت فشرده از عوامل تخريب زمين در اثر فعاليت‌هاي كشاورزي است .

تغيير كاربري اراضي يكي از عوامل تخريب سرزمين است ،مهاجرت روستاييان به شهرها، افزايش جمعيت در شهرها و روستاها، تبديل روستاها به شهرها و احداث جاده‌ها و راه‌هاي ارتباطي از جمله عوامل موثر در تخريب زمين و خاك هستند. به اين ترتيب عواملي چون ساخت و ساز در حاشيه شهرها و استقرار صنايع و توليد مصالح ساختماني موجب فشردگي و متراكم شدن خاك بر اثر توسعه ساخت و سازها و پوشيده شدن خاك از آسفالت ، سنگ و ساختمان مي‌شود از اين رو فعاليت بيولوژيك خاك در شهرها و حاشيه آنها را مختل مي‌كند. علاوه بر اين كاربري اراضي براي احداث واحدهاي مسكوني و تجاري نيز تغيير مي‌كند.

بر اساس آخرین آمار، مساحت کل جنگل هاي ايران (طبیعی و دست کاشت) حدود 14.2 ميليون هكتار برآورد شده است که قریب یک میلیون هکتار آن را جنگل های دست کاشت تشکیل می دهد. در گذشتة ‌نه چندان دور مساحت جنگل هاي ايران به 18 ميليون هكتار مي رسيد كه در اثر افزايش جمعيت، توسعة‌ شهرها و اراضي كشاورزي و تاسيسات و صنايع و همچنين تخريب و تجاوز، كاهش قابل توجهي يافته است. تمامي اين جنگل ها ارزش صنعتي ندارند. آنچه كه به عنوان توليد چوب و تأمين مصارف صنعتي قابل بهره برداري مي باشد جنگل هاي شمال كشور است. جنگل هاي خارج از شمال نيز از نظر حفاظت خاك، تغذية دام، تلطيف هوا و رطوبت  نسبي محيط و نفوذپذيري آب و زيستگاه حيوانات وحشي از اهميت زيادي برخوردارند. سهم سرانة مردم ايران از مجموع جنگل هاي موجود قريب 0.25 هكتار است جدول زیر پراکنش مساحت جنگل های ایران را نشان می دهد.

    سطح جنگل های ایران (هکتار)

جنگل هاي شمال ايران:

 جنگل هاي شمال ایران كه به جنگلهای رویشی هیرکانی یا خزری شهرت دارند  در استانهاي گيلان ، مازندران و گلستان قرار دارند  اين جنگل ها که به بركت رطوبت ناشي از درياي خزر رشد و تكامل يافته اند به صورت نواري با طول تقريبي 800 كيلومتر و عرض 20 تا 70 کیلومتر و با مساحتی حدود 1.84 ميليون هکتار نیمرخ شمالی البرز از آستارا تا گلیداغی را در بر می گیرند. جنگلهای شمال متعلق به اواخر دوران سوم زمین شناسی است به همین دلیل به عنوان کهن ترین جنگلهای جهان بشمار می روند. تا کنون بالغ بر 80 گونه درختی عمدتا پهن برگ و چهار گونه سوزنی برگ و 50 گونه درختچه ای شناسایی شده اند که از این نظر نیز می توان این ناحیه را در زمره ذخایر ژنتیکی جهان قلمداد کرد. این نکته را نباید از یاد برد که این جنگلها در ایران از وسعت قابل توجهی بر خوردار نبوده ولی از سایر جنبه ها بویژه حفاظت آب و خاک در این ناحیه بسیار مهم هستند. هر گونه بر خورد نابخردانه با این جنگلها عواقب وخیمی به دنبال خواهد داشت که از جمله آنها می توان به سیلابهای مخرب چند سال گذشته در استانهای شمالی کشور مانند سیل نکا و استان گلستان اشاره کرد. خوشبختانه در سالهای اخیر با توجه به اهمیت و نقش مهم این منابع خدا دادی در جلوگیری از بروز اینگونه حوادث ناگوار و در راستای توسعه پایدار، دولت جمهوری اسلامی ایران در جهت حفظ و صیانت از جنگلهای شمال اعتبارات قابل توجهی را برای اینکار اختصاص داده است.

درصد مساحت اقاليم مختلف ايران به تفكيك استان (معاونت آبخيزداري وزارت جهاد کشاورزي)

جمع بندي وضعيت اقليمي ايران

خاک يکي از منابع طبيعي و محدود زمين است. خاک يک اکوسيستم اکولوژيک و متشکل از جامعه زيستي متنوعي در بستر حجيمي از مواد غيرزنده معدني و آلي است که اين اجزا آنچنان به هم آميخته اند که مي توانند سيستم هاي زنده واحدي محسوب شوند.

تحقيقات نشان داده است خاک هاي ايران از نظر مواد نيتروژني فقير و اکثرا با کمبود فسفر مواجه هستند از اين رو مصرف کودهاي شيميايي در کشور با رشدي روزافزون همراه بوده است.

استفاده بي رويه از کودهاي شيميايي اگرچه در کوتاه مدت مواد مغذي مورد نياز اراضي کشاورزي را تامين و بهره برداري بيش از اندازه را ممکن مي کند، ولي در بلندمدت باعث از بين رفتن کيفيت خاک ، افت حاصلخيزي و در نتيجه فرسايش خاک مي شود.

بررسي ها نشان مي دهد مولفه هاي غيرمستقيم همانند آب و هوا، رشد جمعيت و عوامل اقتصادي در تخريب زمين موثرند. آب و هوا در بخش هاي مختلف کشور اثرات متفاوتي بر خاک دارد. به طور مثال ، خاک استان هاي حاشيه درياي خزر بيشتر در معرض فرسايش ناشي از آب قرار دارد و حال آن که در نواحي بياباني و کويري فرسايش ناشي از باد حاکم است .

افزايش جمعيت نيز باعث بهره برداري بيش از ظرفيت خاک مي شود. در 40سال گذشته جمعيت کشور بيش از 3برابر شده ؛ در حالي که مساحت اراضي مفيد کاهش يافته است. از سوي ديگر، عوامل اقتصادي باعث استفاده مکرر از زمين مي شود که اين امر کيفيت خاک را پايين مي آورد. همچنين افزايش قيمت زمين و تجارت اراضي کشاورزي ، تغيير کاربري زمين هاي کشاورزي را در پي دارد.

کارشناسان معتقدند فعاليت هاي مرتبط با کشاورزي مي توانند از مهم ترين عوامل تخريبي زمين باشند. زراعت و کشت نادرست در اراضي کشاورزي ، شيوه سنتي آبياري ، استفاده از سموم و آفت کش ها، شخم زدن نامناسب ، استفاده نشدن از وسايل مدرن کشاورزي و کاشت فشرده از عوامل تخريب زمين در اثر فعاليت هاي کشاورزي است.