| تبليغات | X |
The Soils of IRAN
اهمیت بـُر در تغذیه گیاهان زراعی و باغی
بـُر از گروهشبه فلزات بوده و رفتاری بین فلزات و غیر فلزات دارد. میزان بـُر در خاك ها متفاوت و از 2 تا 100 میلی گرم در كیلوگرم و یا حتی بیشتر متغیر است. مقدار بـُر براساس نوع سنگ های مادری تشكیل دهنده خاك تغییر میكند. این عنصر درخاك به صورت برات های كلسیم و سدیم یافتمیشود. آب های مناطق خشك نیز در حدود دو میلی گرم در كیلوگرم بـُردارند. در خاكهای دارای بافت سبك، بر در اثر بارندگی یا آبیاری شستهشده و از دسترس گیاه خارج میشود. همچنین در pH بالاتر از هشت و در خاك های آهكی، میزانجذب بـُر به مقدار زیادی كاهش مییابد. اگر چه غلظتبـُر در خاك های آهكی بیش از خاك های اسیدیاست، ولی به علت واكنش متقابل بین كلسیم و بـُر، جذب این عنصر در خاك های آهكی به دشواریصورت میپذیرد. بر اساس تحقیقات انجام شده، افزودن كود نیتروژنه باعثافزایش غلظت بـُر در سومین و چهارمین برداشت شبدر سفید در سال دوم محصول دهی شدهاست. گونههای مختلف گیاهی قابلیت های متفاوتی درجذب بـُر در خاك دارند. عنصر بـُر در محصولاتباغیدو نقشمتفاوتفیزیولوژیكیو تغذیهایدارد. از میانعناصر كم مصرف، بـُر دارایبیشتریناهمیتدر فرایند تشكیلمیوهاست. بـُر در عمل لقاحبر رویقابلیتزندهبودندانهگرده، جوانهزنیو رشد لولهگردهتأثیر میگذارد. درجه نیاز گیاهان نسبتبه بـُر متفاوت است، ولیمعمولا نیاز درختانمیوه، قابلتوجهمیباشد.
نیاز گیاهان به بـُر (اومش، 1993)
|
مقدار نیاز |
گیاهان زراعی و باغی |
|
كم نیاز |
چمن، گندم، جو،خیار، باقلا، لیمو، كتان، فلفل، تمشك، چاودار، توت فرنگی. |
|
میان نیاز |
آلبالو، گیلاس، پنبه، پیاز، گلابی، سیب زمینی، اسفناج، گوجه فرنگی، هویج، كاهو، هلو، تربچه. |
|
پر نیاز |
یونجه، سیب، انواع كلم، شبدر، كرفس، خردل، بادام زمینی، انگور، چغندرقند، آفتابگردان، شلغم. |
بر اساس تحقیقات بعمل آمده گیاهان از لحاظ نیاز به بـُر، به سه دسته كم نیاز، میان نیاز و پرنیاز تقسیمبندی میشوند. با توجهبهاثراتمثبت بـُر در افزایشعملكرد و بهبود خواصكیفیمحصولاتباغیباید بهروشهایمختلفنسبتبهتأمیننیاز بـُر در حد نیاز اقدامكرد. تحقیقات نشان داده كه محلولپاشی بـُر در پاییز، سببافزایشتشكیلمیوهدر بادامبهمیزان53 درصد شدهاست. بر اثر محلولپاشی بـُر، عملكرد سیببهمیزان15 تا 20 درصد افزایشیافتههمچنینلكهتلخیكاهشیافتهاست. بـُر، عملكرد زیتونرا نیز بهمیزان40 درصد افزایشمیدهد.
ـ اثر محلولپاشیبـُر در میزان تشكیلمیوه، عملكرد و غلظت این عنصر در برگهلوی ایتالیایی(چاپلین و همكاران، 1977)
|
تیمار |
تشكیل میوه(درصد) |
عملكرد(تن در هكتار) |
بر در برگ(میلیگرم در كیلوگرم) |
|
تیمار شاهد |
6 |
4/26 |
27 |
|
مصرف 492 میلیگرم بر كیلوگرم بـُر |
13 |
9/36 |
36 |
|
مصرف 984 میلی گرم بر كیلوگرم بـُر |
11 |
3/37 |
38 |
اگر محلولپاشیبا اسید بوریكدر زمانگلدهیدرختانانجامگیرد از عملكرد كاستهخواهد شد. محلولپاشیبا اسید بوریكسببافزایشغلظت بـُر در جوانههایدر حالخواب، بافتاسپور، جوانههایگلو شكوفههایآلو میشود. با افزایشغلظت بـُر در بافتگلها، ریزششكوفهها كاهشیافتهو غلظت بـُردر تخمداننیز افزایشمییابد. در گل كاری هایمحلاتكهگلهایمیخكبهقد كوتاهیمبتلا شدهبودند، با مصرفبهینهكودبه ویژهاسید بوریكو سولفات رویمشكلقد كوتاهیآنها تا حدی برطرف شد.
مكانیسمهای جذب و انتقال بـُر در گیاهان
محصولات مختلف بـُر را از خاك به یك یا چند صورت یونی برداشت میكنند. بـُرجذب شده سبب افزایشكمی و كیفی محصولمیشود. نیاز محصولات و ارقام مختلف با توجه به نوع خاك ها و شرایط آب و هوایی متفاوت است. بـُر در محلول خاك بصورت اسید بوریك وجود دارد و به همین صورت به وسیله گیاه جذب میشود. حتی اگر بخشی از بـُر گیاه بصورت فعال جذب شود، در مقایسه با مقداری از آن كه از طریق جذب غیر فعال وارد گیاه میگردد، ناچیز است. بنابراین سرعت جذب و انتقال بـُر تابع جریان آب در ریشه است. قدرت جابجائی و انتقال بـُر در گیاه نسبتاً كم است و در نتیجه غلظت آن در قسمت پائین گیاه بیش از قسمت بالای آن است. انتقال بخش اعظم بـُر از طریق آوندهای چوبی انجام میگیرد. پیدایش نشانه های كمبود بـُر در بافتهای جوان نیز به علت وابستگی انتقال آن به جریان شیره خام است. بـُر بیشتر در بساك و كلاله و تخمدان متمركز میشود و این تراكم گاهی به دو برابر غلظت آن در ساقه میرسد. تحرك و غلظت بـُر در آوند آبكش كم است و نمیتواند بسهولت از برگ های بالغ حركت كند زیرا چرخه تحرك بـُر بین آوندهای آبكش و چوبی در برگ است. البته در موارد كمبود، بـُر میتواند از برگ های بالغ به سایر بخش های گیاه حركت كند.
نقشبـُر در فیزیولوژی گیاه
بـُر یكی از عناصر ضروری ریز مغذی است كه برای رشد طبیعیهمه گیاهان مورد نیاز است. این عنصر، تنها شبه فلز در بین عناصر كممصرف میباشد. بـُر در توسعه سلولی، تقسیم سلولی، متابولیسم اسید نوكلئیك، متابولیسم كربوهیدرات و پروتئین، در تكامل بافتی با تأثیر در متابولیسم اكسین و فنل، توسعه آوندی و در انتقال مواد فتوسنتزی به محل مصرف و نفوذ پذیری غشای سلولی نقش اساسی دارد. همچنین بـُر در جوانه زنیدانه گرده، رشد لوله گرده و تشكیل دانه و میوه مؤثر میباشد.
بـُر بر مقدار DNA و همچنین بر سنتز آن تاثیر دارد. مقدارRNA نیز در شرایط كمبود بْر بشدت كاهش مییابد. در گیاهان دارای كمبود بـُر دیوارههای سلولی به شدت تغییر یافته و ضخامت و مقدار عناصر آن نسبت به وزن خشك كل در بافتهای دارای كمبود افزایش مییابد. در اینگیاهان مقدار زیادی مواد پكتیكی و نیز گلوكز وجود داشته كه در مجاریگیاهی رسوب كرده و انتقال شیره گیاهی را دچار اختلال میكند. در شرایط كمبود بـُر فنول در گیاه متراكم شده و سرعت جذب فسفات، كلر و نیز گلوكز كاهش مییابد. به علت پویایی نسبی كم بـُر در گیاه، علائم كمبود ابتدا در برگهایجوان ظاهر میشود. اولین علامت كمبود بـُر در گیاه توقف رشد جوانهانتهایی است كه بلافاصله پس از آن برگهای جوان میمیرند. مرگ منطقه مریستمیو كاهش تشكیل میوه، همچنین بد شكلشدن و تركیدن میوهها و تنه درخت و ایجاد لكههای چوب پنبهای از دیگر علائم كمبود بْر میباشند. یكی از سریعترین واكنشها نسبت به كمبود بـُر توقف رشد طولی ریشه است كه باعث میشود ریشه به صورت تنك در آمده و كپهای شكل شود. بـُر همچنینبر فعالیت IAA اكسیداز در ریشهها تاثیر میگذارد. تنك شدن ریشهها و ظهور تعداد زیادی ریشههایكوچك، ضخیم، چماقی شكل و قهوهای رنگ از دیگر علایم كمبود بـُر میباشند. بـُر بر مقدار قند چغندر قند و نیشكر اثر گذاشته، كمبود آن سبب كاهش قند در آنها میشود. غلظت كلسیم و منیزیم در گیاهان دارای كمبود بـُر به تربیت 3 و 2 بار كمتر از گیاهان بدون كمبود میباشد. بـُر در افزایش عملكرد و كاهش بعضی از بیماری ها نظیر آتشك گلابی و در محصولات ریشهای مانند چغندر قند و سیب زمینی، در انتقال مواد فتوسنتزی خیلی موثر است. كمبود بـُر انتقال مواد قندی را در توسعه گل دهی با كاهش میزان قند شهد، كاهش میدهد. بـُر نقش مهمیدر گرده افشانی و جوانه زنی دانه گرده دارد. در اثر كمبود بـُر ، تعداد دانه گرده، رشد دانه گرده و لوله گرده كاهش مییابد. بـُر نقش متابولیكی در كنترل واكنشهای بیوشیمیائی داشته و بنابر این نقش عمده ای در ساختمان دیواره سلولهای گیاهی و حفظ غشای سلولی دارد. در اثر كمبود بـُر برگ ها بدشكل شده، تغییر شكل داده، پیچیده و از رشد باز میمانند و اغلب ضخیم، سخت و شكننده میشوند. در اثر كمبود این عنصر همچنین میان گرهها كوتاه شده و رشد قسمتهای بالایی گیاه متوقف میشود، جوانههای انتهایی و نوك ساقه قهوهای یا سیاه شده و میمیرند. آب گزیدگی و نكروزه شدنساقهها، ایجاد لكههای قلبی شكل یا تاجی شكل در غدهها، رشد مجدد و موقت جوانههای جانبی كه باعث ظهور حالت بوتهای شدن گیاه میشود نیز از علائم كمبود بـُر است. بـُر نقش عمده ای در فعالیتهای حیاتی گیاه داشته و در تقسیم سلولی بافتهای مریستمی، تشكیل جوانههای برگ و گل، ترمیم بافتهای آوندی، متابولیسم قند و مواد هیدروكربنی و انتقال آنها، تنظیم مقدار آب و هدایت آن در سلول، انتقال كلسیم در گیاه و تنظیم نسبت كلسیم به پتاسیم در انساج گیاهی، سنتز پروتئین، رشد ریشه، متابولیسم چربی و سنتز پكتین، تشكیل دیواره سلولی و نقل و انتقال مواد در بین سلول ها نقش مهمیایفا میكند. این عنصر همچنین مقاومت گیاهان را به سرما و بیماری ها افزایش میدهد. بـُر یكی از مهمترین عناصری است كه در جوانه زدن دانه گرده، تشكیل میوه و انتقال مواد فتو سنتزی به محل مصرف نقش اساسی دارد. بْر در درختان خزان كننده و همچنین در هسته دارها برای افزایش تشكیل میوه و جلوگیری از ریزش میوه و افزایش حركت دانه گرده در لوله گرده و لقاح با تخمك، ضروری است.
عوامل موثر بر فراهمیبـُر برای گیاه
قابلیت جذببـُر به عواملی چون بافت خاك، مینرالوژی رس ها، مواد آلی، درجه حرارت و مقدار رطوبت بستگی دارد. علاوه بر این، جذب بـُر توسط گیاه با pH و غلظت بـُر موجود در خاك رابطه نزدیكی دارد. جذب بـُر با افزایش pH كاهش مییابد بخصوص در خاكهای آهكی و خاكهای دارایمقدار رس زیاد این امر تشدید میشود. جذب بر همچنین در شرایط خشكی به دلیل كاهش تحرك بـُر و پلیمریزه شدن اسید بوریك كاهشمییابد.
PH خاك یكی از مهمترین عوامل موثر در فراهمی بـُر در خاك هاست. با افزایش pH خاك میزان بـُر در دسترس شدیدا كاهش مییابد. بنابراین آهك زیادی میتواند سبب بروز علائم كمبود بـُر در گیاهان گردد. این كاهش از نظر كلی ” تثبیت بـُر“ نامیده میشود. در یك آزمایش جذب بردر pH بین 7 تا 9 حداكثر بود. بدرستی مشخص نیست كه آیاpH بالا موجب تشكیل تركیبات غیر محلول بـُر در خاك شده یا به دلیل كلسیم ناشی از آهك دهی قابلیت جذب بـُر كاهش مییابد. آهك دهی خاكها میزان برداشت بـُر توسط گیاه را كاهش میدهد. تحقیقات فراوان نشان داده است كه میزان بـُر قابل جذب توسط گیاه در خاك با افزایش یون كلسیم كاهش مییابد. همچنین سیاه شدن غده چغندرقند با افزایش یون كلسیم و منیزیم افزایش مییابد كه بنظر میرسد كه تاثیر منیزیم بیشتر از یونهای كلسیم، سدیم یا پتاسیم باشد. غالبا علائم كمبود بر در شرایط حضور بالای كلسیم مشاهده میشود. لذا بروز كمبود بـُر در خاكهای ایران و در شرایط بالای هفت طبیعی میباشد و این عمدتاً به دلیل كلسیم موجود در خاكهای آهكی ایران است.
بافتهای متوسط و سبك خاك غالباً دارای بـُركمتری نسبت به بافتهای سنگین و رسی هستند. كانیهای معدنی رس نقش مهمیدر جذب بـُر در خاكها دارند
غالبا با كاهش رطوبت در خاك، فراهمیبـُر گیاهی كاهش مییابد و علائم كمبود آن در گیاه مشخص تر میشود. در شرایط كمبود رطوبت و افزایش عمق خاك، میزان جذب بـُر توسط گیاه كاهش مییابد. زیرا انتشار بـُر كم میشود. دورههای متوالی رطوبت و خشكی در رسهای كائولینیتی و مونت موریلونیتی سبب افزایش فراهمیبـُر در خاك میگردد. در ابتدای چرخه رطوبت ـ خشكی تثبیت بـُر زیاد است اما با گذشت چند دوره تناوب رطوبت-خشكی روند تثبیت كندتر و تدریجی تر میگردد.
افزایش دما نیز میتواند سبب افزایش تثبیت بـُر شود، اگر چه این امر ممكن است ناشی از رطوبت خاك باشد. در زمینه تاثیر درجه حرارت بر میزان جذب و تثبیت بـُر در خاكهای مختلف نیاز به انجام تحقیقات بیشتری است.
عوامل مؤثر در زیادی مقدار بـُر در خاك
همگام با كمبود بـُر، سمیت این عنصر نیز موجبكاهشعملكرد محصولات كشاورزی در نواحی مختلف جهان میشود. به منظور مطالعه و بررسی اثرات سمیت بـُر، شناخت منابع و عوامل تأثیر گذار بر افزایش این عنصر در خاك و راههای تشخیص این عارضه در خاك و گیاه ضروری است. اثرات سمیبـُر به علت مصرف زیاد كودهای دارای بـُر و یا در خاكهای سرشار از بـُرمانند خاكهای حاصل از رسوبات دریاییو همچنین به علت كیفیت نامطلوب آب آبیاریبروز میكند. نظر به اینكه سمیت بـُر عارضهای است كه در خاكهای مناطق خشك و نیمه خشكگسترش بیشتری دارد، بنابراین وقوع آن بخصوص در مناطق شور و كم آب كه آب آنها نیز شور است و نیز درمناطقی كویری و حاشیه كویری كشور نظیر اردكان، جهرمو جیرفت محتمل است.
از بین تمامیمنابع آلوده كننده، آب آبیاری مهمترین عاملافزایشبـُر در خاك است. معمولاً سمیت بر همراه با خاك و آب شور مشاهده میشود. توجه به خصوصیات فیزیكی و شیمیایی خاك در بررسی سمیت بـُر ضروری است به طوری كه مقدار بـُر موجود در محلول خاك به دلیلظرفیت متفاوت جذب خاك، میتواند مختلف باشد. خاكی كه ظرفیت جذب آن بیشتر است، مقدار بـُر موجود در محلول خاك آن نیز كمتر خواهد بود. بنابراین خسارات ناشی از سمیت بـُر در روی گیاهان در خاكهایی با بافت سبكنسبت به خاكهای دارای بافت سنگین، در صورتی كه با آب دارای غلظت بالای بـُر آبیاری شوند، بیشتر خواهد بود. محققان گزارشمیكنند كه غلظت بـُر تا میزان3/0 میلیگرم در لیتر در آب آبیاری برایمحصولات حساس به بـُر نظیر درختان میوه و لوبیا، 2-1میلیگرم در لیتر برایگیاهان نیمه مقاوم مثل جو، ذرت و سیب زمینی و 4-2 میلیگرم در لیتربرای گیاهان مقاوم مثل یونجه و چغندر قند مشكلی ایجاد نمیكند.
مقدار بـُر موجود در محلول خاك كه گیاه قادر به تحمل آن است، بهعنوان معیاری برای غلظت مجاز بـُر در آب آبیاری شناخته میشود. ممكن است آبیاری با آبی كه مقدار بـُر آن متوسط است، هیچ نوع علایم مسمومیتی را در گیاه موجب نگردد، ولی بعد از چند آبیاری، به دلیل جذب اندك بـُر توسط گیاه و همچنین آبشویی اندك آن، غلظت بـُر در محلول خاك فزونی یافته تا حدی كه موجب مسمومیت گیاهشود. این مسأله در مناطقی كه بارندگی اندك بوده و میزان آبشویی بـُر درخاك كم میباشد، بخصوص در مواقع خشكسالی حادتر است.گاهی خاكستر به عنوان اصلاح كننده خواصفیزیكی و شیمیایی خاك در زمینهای كشاورزی استفاده میشود. از آنجائی كه بخش زیادی از بر موجود در خاكستر به شكل محلول میباشد، ممكن است مصرف آن در مقادیر زیاد، سبب آلودگی خاك و در نتیجه مسمومیت گیاهشود. شكل غالب بـُر در خاكستر به صورت بـُراتها و بروسلیكاتهای كممحلول میباشد. شرایط آهكی، حلالیت بـُر در خاكستر را كاهش داده درحالی كه شرایط خنثی و اسیدی حلالیت آن را افزایش میدهد و تحت اینشرایط بـُر به شكل محلول آزاد میشود.
ـ طبقهبندی آب آبیاری بر اساس میزان بـُر موجود در آن
|
خطر مسمومیت |
غلظت بـُر(میلیگرم در لیتر) |
كلاس بـُر |
|
برای گیاهان حساس بی خطر است |
5/0 < |
B1 |
|
محصولات حساس به طور خفیف علایم مسمومیت را نشان دهند |
0/1-5/0 |
B2 |
|
محصولات نیمه متحمل به به طور ضعیف علایم مسمومیت را نشان دهند |
2-1 |
B3 |
|
محصولات متحمل، علایم مسمومیت را بروز میدهند |
4-2 |
B4 |
|
تقریباً برای همه گیاهان خطرناك است |
4 > |
B5 |
- محدوده تحمل گیاهان به بر، بر اساس میزان بر موجود در محلول خاك(میلیگرم در لیتر) (اومش، 1993).
|
نام گیاه |
محدوده تحمل |
واكنش |
|
لیمو |
5/0 |
خیلی حساس |
|
پرتقال، انگور، گردو، پیاز، هلو، گیلاس، آلو، خرمالو، زردآلو |
75/0-5/0 |
حساس |
|
سیر، گندم، آفتابگردان، لوبیا، توت فرنگی، بادام زمینی |
1-75/0 |
حساس |
|
هویج، تربچه، سیب زمینی، خیار |
2-1 |
نسبتاً حساس |
|
كاهو، كلم، كرفس، جو، ذرت، كدو، توتون |
4-2 |
نسبتاً مقاوم |
|
گوجه فرنگی.یونجه، چغندرقند |
6-4 |
مقاوم |
|
پنبه، ذرت خوشه ای |
10-6 |
خیلی مقاوم |
|
مارچوبه |
15-10 |
خیلی مقاوم |
- برخی مشخصات آب رودخانههای هلیل رود (جیرفت)، قره آغاج (جهرم) و چاههای آب اردكان یزد
|
منطقه |
pH |
EC (dS/m) |
B(mg/l) |
|
بهرامی |
2/8 |
74/0 |
1/1 |
|
رومزر |
2/8 |
81/0 |
6/0 |
|
رودخانه قره آغاج |
0/8 |
00/3 |
7/0 |
|
اردكان |
0/8 |
00/6 |
5/1 |
اسید بوریك و بـُراتها به طور وسیعی در تعدادی زیادی از كارخانجات صنعتی مثل صنایع شیشه و چینی، تولید چرم، موكت، مواد شیمیایی عكاسی و كودهای شیمیایی به كار میرود. با اینوجود مصرف عمده بـُر به صورت پربورات سدیم به عنوان عامل سفیدكننده در پاك كنندهها ی صنعتی و خانگی است. بنابراین چنانچه طی مراحل تولید و یا در انتهای استفاده از مواد پاك كننده، پربورات سدیم درمحیط تخلیه شود، منجر به تجمع بـُر در فاضلاب و در نتیجه در آب زیرزمینی و سیستمهای طبیعی آب خواهد شد. این مسأله بویژه در شمالكشور، با توجه به بالا بودن آب زیر زمینی، حائز اهمیت است. همچنین مصرفكودهای شیمیایی حاوی بـُر با توجه به اثرات باقیمانده زیاد بر درخاك، نباید از مقدار توصیه شده بیشتر باشد.
نقش بـُر در تغذیه انسان و دام
بـُر به عنوان یك عنصر ضروری در بدن نقشی ندارد اما برخی اثرات مثبت آن شناخته شده است. بـُر اثراتی بر مواد معدنی پر مصرف، پیش ماده انرژی، اسیدهای آمینه، فعال كننده اكسیژن و استروژن دارد. محرومیت از بـُر اثراتی بر سیستم ایمنی و مغزی، استخوان بندی و برخی سیستم های بدن به جای میگذارد. بـُر در بافت حیوانات به صورت تجمع یافته وجود ندارد. اما در خون با غلظت كم وجود دارد. برای معالجه بیماری های ورم مفاصل و آرتریت روماتوئید كه ویژه افراد بالای 50 سال است، علاوه بر ورزش و رعایت رژیم غذائی مناسب، مصرف روزانه 2 میلی گرم بـُر توصیه شده است. از املاح محتوی بـُر نظیر براكس، بوراسیت و اسید بوریك برای ساخت لوازم آرایشی و بهداشتی، منجمله كرم پوست و خمیر دندان نیز در سطح وسیع استفاده میشود.
پراكندگی جغرافیایی بـُر در جهان
بـُر یكی از عناصر ضروری برای رشد گیاهان است و شواهد روز افزونی وجود دارد كه نشان میدهد این عنصر برای متابولیسم نرمال عناصر معدنی ضروری میباشد. حساسیت گیاهان مختلف به كمبود بـُر متفاوت است. تك لپه ایها معمولاً مقدار بـُر كمتری نسبت به دولپه ایها دارند. علائم كمبود بـُر در گیاهان زمانی دیده میشود كه مقدار بـُر گیاهی كمتر از 15 میكرو گرم در گرم ماده خشك باشد. در چین، پراكندگی كمبود بـُر در گیاهان با پراكندگی كمبود بر در خاكها ارتباط دارد. در امریكا كمبود بر در گیاهانی كه بر روی خاكهای بافت سبك، خاكهای شنی، خاكهای اسیدی، خاكهای آهكی و خاكهای با مقادیر كم ماده آلی رشد میكنند، مشاهده شده است. سمیت بر نیز معمولاً زمانی حادث میگردد كه مقدار بـُر گیاهی بیش از 200 میكروگرم در گرم ماده خشك باشد. سمیت بـُر درگیاهان مناطق نیمه خشك با خاكهای آهكی عمومیت دارد. ، مقدار بـُر در 27 درصد از خاك های مورد مطالعة تعدادی از مزارع زیر كشت گندم در استانهای مختلف كشور، كمتر از 4/0 و در 30 درصدخاك ها بیشتر از 2/1 میلی گرم در كیلوگرم بوده است. این درحالی است كه حد كمبود این عنصر در خاك 5/0 و حد مسمومیت آن2 میلی گرمدر كیلوگرم میباشد.
تشخیص علائم كمبود یا بیش بود بـُر در تعدادی از محصولات باغی و زراعی
كمبود بـُر در درختانمیوه، سببرشد و نمو ضعیفپرچم ها، كاهشمدتگردهافشانیمؤثرودرنتیجه كاهشتشكیلمیوه،نكروزهشدنپوستتنهدرخت،چوب پنبهای شدنو تركیدنمیوهها میشود. بـُر در انتقالقندها نقشاساسیداشتهو كمبود بـُر سببكاهشقند میشود.
اختلاف در تحركبـُر منجر به تفاوت در محلبروز علایم سمیت این عنصر در گیاه میشود. در گیاهانی كه بـُر به صورت غیرمتحرك میباشد، همیشه در نوك و حاشیه برگهای پیر تجمع مییابد، لذا علایم مسمومیت بـُر به صورت نوك سوختگی و لب سوختگی مشاهده میشود. از طرف دیگر در گیاهانی كه بـُر در آنمتحرك است، به جای سوختگی حاشیه برگها، علایم سمیت بـُر به صورتمرگ سرشاخهها در اندامهای هوایی جوان، چسبندگی زیاد در زاویه سطح فوقانی دمبرگ با ساقه و زخمهای قهوهای و چوب پنبهای در طول ساقه و دمبرگ ظاهر میشود. سرخشكیدگی در درختان سیب، زردآلو، گیلاس، هلو، گلابی، گوجه سبز و آلو در اثر سمیت بـُر نیز گزارش شده است. به طور خلاصه در گونههای گیاهی كه بـُر در آنها غیر پویاست، علایم به صورت نوك سوختگی و لب سوختگی در برگهای پیر ظاهر میشود در حالی كه در گیاهانی كه بـُر در آنها پویاست، اینعلایم به صورت مرگ سرشاخههای مریستمیظاهر میشود.
دامنهحد كفایتو مسمومیت بـُر، برخلافسایر عناصر غذاییدیگر، بسیار كماست و در صورتیكهخاكشور و یا آبآبیاریدارایبـُر فراوانیبودهباشد و یا در مصرفكودهایمحتوی بـُر، بویژهاسید بوریكزیادهرویگردد، گیاهدچار علایممسمومیت شدید خواهد شد، كهمعمولاً با سوختگیاز حاشیهبرگ ها شروعمیشود. تحرك بـُر چهدر خاكو چهدر گیاهدر مقایسهبا سایر عناصر ریزمغذیبسیار بیشتر بودهو لازماستدر مقدار و نحوهمصرفآننهایتدقترا به كار برند.
علائم كمبود بـُر در سیب :
كمبود بـُر در سیببهصورتسیاهشدنوسط سیب، بد شكلیمیوه و چوبپنبهایشدنبافتو پوستمیوه و تركخوردگیتنهدرختسیبظاهر میشود.
علائم كمبود بـُر در گلابی :
یكیاز اولینعلایمشناساییكمبود بـُر در گیاهان، مرگمنطقهمریستمی است كهمنطقهحساس ویژهگل هاست، میشود. كمبود بـُر در گلابیباعثاز بینرفتنگلپیشاز بازشدن و كاهشتشكیل میوهمیگردد.
علائم كمبود بـُر در گریب فروت:
در اثر كمبود بـُر تشكیلمیوهدر انواعدرختانمیوهاز جمله گریب فروت آسیب میبیند و میوههای تشكیل شده بد شكل میشوند.
علائم كمبود بـُر در انگور:
در تاكستانها، كمبود بـُر سببكاهشتشكیلمیوهدر انگورمیشود. در شرایط كمبود بـُر خوشههای انگور خالی از میوه میباشد و نشان میدهد كه عمل تلقیح كامل صورت نگرفته است.
علائم كمبود بـُر در چغندر قند:
در چغندرقند كمبود بـُر سبب شكستهشدن بافتهای داخلی ریشهو در نتیجه موجب ایجاد قسمتهایی تیره میشود كه به آنقهوهای شدن یا دل سیاهی میگویند.
علائم كمبود بـُر در گندم:
در اثر كمبود بـُر ریشك سنبلههای گندم از هم بازتر شده و با زاویه بیشتری بهخوشه میایستند. در چنین شرایطی دانه بندی نیز در خوشههای گندمافت پیدا میكند.
علائم كمبود بـُر در ذرت:
بـُر براحتی در گیاه انتقال نمییابد و در نتیجه گیاهان مبتلا به كمبود دارای ظاهری جاروئی هستند زیرا فاصله میان گرههای بالائی زیاد نمیشود .در اثر كمبود آن نقاط مرده كوچكی روی برگها ظاهر میگردد .این كمبود كه در اثر تنش خشكی تشدید مییابد، عموماً در خاكهای با pH بالا و خاكهای شنی با مواد آلی كم دیده میشود . خشكی موجب كاهش آزاد سازی بـُر از ماده آلی شده و موجب تأخیر افتادن گرده افشانی میگردد .علائم كمبود بـُر و علائم ناشی از خشكی و كمبود روی ممكن است همزمان اتفاق بیافتد.در اثر كمبود بـُر نظم و ترتیب دانه ها بر روی بلالها به هم خورده و حالت بدشكلی به آن میدهد بطوریكه بعضی از قسمتهایش خالی از دانه است.
علائم كمبود بـُر در سیب زمینی:
در سیب زمینی نیز كمبود بـُر دیده میشود و مصرف اسید بوریك، سبب افزایش عملكرد میشود.
علائم كمبود بـُر در آفتابگردان:
در آفتابگردان كمبود بـُر سبب كركدارشدنو شكنندگی قسمت فوقانیساقه و دمبرگ، تغییر شكل طبق و ضعف دانه بندی میشود.
تشخیص سمیت بـُر در گیاهان در خاك و گیاه
اكثر گونههایبومیبا مقادیر بـُر بیش از 5 میلیگرم در لیتر به نحوی سازگاری یافتهاند. بـُر قابل جذب گیاه در خاك توسط عواملی نظیرpH ، بافت خاك، ساختار رس و مواد آلی كنترل میشود. روشهای مختلفی برای تعیین سطح بـُر در خاكها وجود دارد، به نظرمیرسد كه استفاده از تجزیه خاك برای تخمین دقیق رشد گیاه در خاكهایی با بـُر زیاد، عملی نباشد، ولی به هر حال یكی از روشهای تعیین كمبود و یا زیادی بودن بـُر در خاك، تجزیه خاك است.
وجود دامنه وسیع غلظت بحرانی بـُر، كار را برای تفسیر نتایجتجزیه برگ و تشخیصسمیت بـُر مشكل میكند. این موضوع حتی بعضی اوقات در گونههایگیاهی یكسان نیز دیده شده است كه احتمالا ناشی از شیب تند غلظت بـُر در پهنك برگ میباشد به طوریكه تجمع بـُر عمدتاً در نوك و حاشیه برگ است تا سطح داخلی پهنك. حال اگر شیب غلظتیبـُر توسط شرایطیمحیطی تحت تأثیر قرار گیرد، سبب خواهد شد تا غلظتبـُر در كل برگ تغییر نماید. بر ایناساس، تحت شرایط آزمایشی مختلف، سطوح بحرانی سمیت بـُر نیز متفاوت خواهد بود. به همین دلیل در آزمایشات گلخانهای حدود سمیت بـُر به طور قابل توجهی بیشتر از آزمایشات مزرعهای است. علاوه بر این چون بـُر به آسانی از سطح برگها شسته میشود، تجزیه برگی گیاهان مزرعهای نیز باید با احتیاط تفسیر شود. در برخی گیاهان به رغم اینكه حساسیت نسبت به بـُر وجود دارد، این عنصر در برگهای گیاه متراكم نمیشود، لذا تعیین غلظت بـُر در پهنك برگ روش مناسبی برای تشخیصوضعیتبـُر در این گیاهانمحسوب نمیشود. در این شرایط استفادهاز بافتهای میوه، جوانهها، پوست و ساقههای جوان معرف خیلی بهتریبرای سمیت بـُر خواهد بود.
برای رفع كمبود بـُر، باید آن را به میزان كافی از منابع محتویبـُر دراختیار گیاه قرارداد. تركیباتی مانند اسیدبوریك و بـُراتهای سدیم شامل براكس، تترا براتسدیم، تترا برات سدیم خشك از جمله منابع تأمین بـُر میباشند. متداول ترین روش رفع كمبود، پخش سطحی این عنصر پیش از كاشتمیباشد. محلولپاشی باغهای میوه بویژه پسته، گردو و انگور با غلظت پنجدرهزار مؤثرتر از پخش سطحی آن است. بهترین زمان برگپاشیبـُر، برای درختان میوه دوبار در سال، یكی در اوایل بهار پیش از متورمشدن جوانهها و دیگری در پاییز پس از برداشت میوه و قبل از زرد شدن برگها هنگامیكه برگها سبز است، میباشد. مقابله با كمبود بـُر بسیار راحتتر از مقابله با سمیت آن است.
روشهای اصلاح سمیت بـُر
اگر میزان بـُر در عصاره اشباع خاك بیش از یك میلی گرم در لیتر باشد، برای گیاهان حساس مسمومیت ایجاد میكند. آگاهی از تحرك نسبی بـُر در گیاهان به تشخیص علایم مسمومیت این عنصر در گیاه كمك میكند. در گیاهانی كه بـُر غیر متحرك است، علایم مسمومیت به صورت نوك سوختگی و لب سوختگی مشاهده میشود ولی در گیاهانی كه بـُر در آنها متحرك است، به جای سوختگی حاشیه برگها، علایمسمیت بـُر به صورت مرگ سرشاخهها در اندامهای هوایی جوان ظاهر میشود. پیش از استفاده از تجزیه برگ به عنوان ابزاری برای تشخیص سمیت بـُر، میبایست وضعیت تحرك بـُر در گیاه مشخص شود. در گیاهانی كه بـُر در آنها متحرك است، استفاده از بافتهای میوه، جوانهها، پوست و ساقههای جوان معرف خیلی بهتری برای این منظورند. در گیاهانی كه بـُر غیرمتحرك است، برگهای پیر شاخص معتبرتری میباشند. در شرایط خاك و آب شور، نباید از كودهای محتوی بـُر استفاده كرد. در باغها و مزارعی كه غلظت بـُر در خاك و یا آب آبیاری آنها بالاست، بایستی ضمن رعایتمدیریت مطلوب زراعی و استفاده از ارقام مقاوم به بـُر، به مصرف متعادل و بهینه كود بخصوص سولفات پتاسیم و سولفاتروی توجه بیشتر مبذول شود، چه تحت چنین شرایطی از شدت مسمومیت بـُر كاسته میشود.
آبشویی
آبشویی بـُر، به مراتب دشوارتر از آبشوئی دیگر املاح است. قاعدهای كه در عملتجربه شده از این قرار است كه مقدار آب مورد نیاز برای شستشوی بـُر تقریبا سه برابر آب مورد نیاز شستشوی سایر املاح است. غلظت بـُر در آب آبیاریو محلول خاك با هم رابطه نزدیكی دارند. در بسیاری از ارزیابیهایصحرایی، غلظت بـُر در عصاره اشباع خاك محیط فوقانی ریشه، اغلب مشابه غلظت بـُر در آب آبیاری مصرفی است. اگر آب آبیاری دارای بـُر بالایی باشد با منتفی شدن مسأله آبشوییباید در مصرف آب آبیاری نهایت صرفه جویی را به عمل آورد.
استفاده از مواد اصلاح كننده
افزودن مواد اصلاح كننده نظیرگچ به خاك، میتواند در كاهش مشكل ناشی از سمیت بـُر موثر باشد. البتهمصرف این نوع مواد اصلاح كننده از طریق بهبود نفوذپذیری خاك وبه تبعآن افزایش آبشوییبـُر در خاك، قادر به كنترل سمیت بـُر خواهد بود. استفاده از مواد دیگری مثل اسید سولفوریك و اسید نیتریك نیز برای تسریع در شستشویبـُر و صرفه جویی در مصرف آب پیشنهاد میگردد. با مصرف معادل سه تن در هكتار اسید سولفوریك غلیظ، آبمورد نیاز برای شستشوی مقدار مشابه بـُر حدود 20 درصد كاهش خواهد یافت.
كشت گیاهان مقاوم
در بسیاری از موارد انتخاب گیاهان مقاوم راهحل بسیار عملی در برابر مشكل سمیت میباشد. حساسیت گیاهان نسبت به بـُر همانند شوری متفاوت است.
افزایش سطح حاصلخیزی خاك
شوری خاك و پایین بودنمیزان حاصلخیزی خاك هر دو عملكرد محصول را محدود میكنند. اصلاح هر یك از آنها قاعدتاً موجب افزایش تولید میشود كه این امر در مورد سمیتها نیز صادق است. چنانچه میزان نیتروژن برگ كمیبالاتر از حد معمول باشد، سمیت ناشی از بـُر كاهش مییابد. همچنینمصرف بهینه كود بخصوص سولفات پتاسیم و سولفات روی در كاهشجذب بـُر مفید است. روی به دلیل اثر رقابتی با بـُر، قادر است از جذب آنبكاهد. در مزارع پنبه ورامین كه خاكها علاوه بر شوری از بـُر نسبتاً بالاییبرخوردار است، مصرف بهینه كود بخصوص سولفات روی، جذب بـُر در پنبه را كاهش داد و بدین ترتیب از اثرات مسمومیتبـُر كاست.
بطور كلی در مناطقشور، كمآبو خشككشور كهبا مشكلشوریمواجهمیباشند، مقدار بـُر قابلاستفادهدر محلولخاكبسیار بالاستو در آبهایاینمناطقنیز بـُر بوفور یافتمیشود و تحتچنینشرایطیبههیچعنواننباید از كودهای محتوی بـُر از جملهاسید بوریكاستفادهشود. در اینشرایط باید با بهینهسازی مصرفكودها بخصوص سولفاتهایپتاسیمرویو مواد آلیو كاهشآبمصرفی، نسبتبهكاهشغلظت بـُر اقدامكرد.
مشخصات فنی، زمان و روشهای مصرف كودهای محتوی بـُر
برای رفع كمبود بـُر، باید آن را به میزان كافی از منابع محتوی بـُر دراختیار گیاه قرارداد. تركیباتی مانند اسیدبوریك (H3BO3) با 17 درصد بـُر و بـُراتهای سدیم شامل بـُراكس (Na2B4O710H2O) با 11 درصد بـُر، تترا بـُراتسدیم (Na2B4,5H2O) با 14 درصد بـُر، تترابرات سدیم خشك(Na2B4O7) با 20 درصد بـُر از جمله منابع تأمین بـُر میباشند. متداول ترین روش رفع كمبود، پخش سطحی این عنصر پیش از كاشتمیباشد. محلولپاشی باغهای میوه بویژه پسته، گردو و انگور با غلظت 3-2 در هزار (حدود دو تا سه كیلو گرم در هر هكتار) مؤثرتر از پخش سطحی آن است. بهترین زمان برگپاشی بـُر ، برای درختان میوه دو بار در سال یكی در اوایل بهار پیش از متورم شدن جوانهها و دیگری در پاییز پس از برداشت میوه و قبل از زرد شدن برگهای (هنگامیكه برگهای سبز است) میباشد.
مشخصات فنی كود اسید بوریك (H3BO3)
مقدار بـُر محلول در آب 1 ± 16، مواد غیر محلول در آب حداكثر یك درصد، سرب حداكثر 25 میلیگرم در كیلوگرم، كادمیم حداكثر 25 میلیگرم در كیلوگرماین كود به صورت كریستال شیری رنگ وجود دارد.
روش استفاده از كود اسید بوریك (H3BO3)
براساس آزمون خاك و با در نظرگرفتن حد بحرانی8/0 میلیگرم در كیلوگرم با روش آب داغ، به مقدار20 تا 40 كیلوگرم در هكتار اسید بوریك به نسبت یك به پنج با خاك یا ماسه نرم مخلوط و به طوریكنواخت در مزرعه پخش و با شخم قبل از كاشت زیرخاك شود و یا به مقدار دو تا سه كیلوگرم در هكتار در مراحل ظهور پنجه، اوایل ساقهرفتن و حتی در مرحله گلدهی با همان مقدار محلولپاشی شود. در غیر این صورت مقدار 20 كیلوگرم در هكتار با آب آبیاری به صورت سرك مصرف شود.
الف) مصرف خاكی
ـ موارد و میزان مصرف
اسید بوریك را میتوان در نهالهای جوان 20 تا 40 گرم برای هر درخت، در درختان غیر مثمر 60 تا 100 گرم برای هر درخت، در درختان در مرحله باردهی40 تا 80 گرم برای هر درخت، در انگور 15 تا 30 گرم برای هر تاك و در مورد نباتات زراعی15 تا 25 كیلوگرم در هكتار
ـ زمان و طریقه مصرف خاكی
در درختان اسید بوریك را میتوان در زمستان در نیمه خارجی سایهانداز درخت با خاك مخلوط نمود و در نباتات زراعیمیتوان آن را هنگام تهیه بستر بذر با سایر كودهای اصلی زیر خاك نمود.
ب) مصرف محلولپاشی
علاوه بر مصرف خاكی میتوان اسید بوریك را به صورت محلولپاشی در درختان و در نباتات زراعی توصیه نمود.
ـ موارد و میزان مصرف
در درختان میتوان اسید بوریك را با غلظت 2 تا 3 در هزار و در نباتات زراعی با غلظت 1 تا 2 در هزار محلولپاشی نمود.
ـ زمان و طریقه محلولپاشی
در درختانمیتوان در بهار پس از رشد كامل برگهای. در صورت مشاهده كمبود اقدام به محلولپاشی نمود در صورت نیاز میتوان این كار را هر 15روز یك بار تكرار نمود. در نباتات زراعی نیز از یك ماه پس از كشت تا رفع كامل علایم كمبود میتوان این كار را هر 20 روز یك بار انجام داد.
