خلاصه: بررسي اجمالي وضعيت محيط زيست ايران نشان مي‌دهد كه خاك‌هاي ايران از نظر مواد نيتروژني و فسفر در مضيقه هستند و اين فقر خاك ايران به همراه فرسايش خاك موجب بروز مسايل و مشكلاتي در عرصه كشاورزي شده است .

اين در حالي است كه فرسايش خاك در ايران ‪ ۵برابر متوسط جهاني است از سوي ديگر خاك به عنوان يكي از مهمترين منابع طبيعي براي احياي مجدد به زمان طولاني نياز دارد .

خاك يك اكوسيستم اكولوژيك و متشكل از جامعه زيستي متنوعي در بستر حجيمي از مواد غيرزنده معدني و آلي است كه اين اجزا آنچنان به هم آميخته‌اند كه مي‌توانند سيستم‌هاي زنده واحدي محسوب شوند.

بر اساس گزارش وضعيت محيط زيست ايران ، تحقيقات نشان داده است خاك‌هاي ايران از نظر مواد نيتروژني فقير و اكثرا با كمبود فسفر مواجه هستند از اين رو مصرف كودهاي شيميايي در كشور با رشدي روزافزون همراه بوده است.

استفاده بي‌رويه از كودهاي شيميايي اگرچه در كوتاه مدت مواد مغذي مورد نياز اراضي كشاورزي را تامين و بهره برداري بيش از اندازه را ممكن مي‌كند ، ولي در بلندمدت باعث از بين رفتن كيفيت خاك ، افت حاصلخيزي و در نتيجه فرسايش خاك مي‌شود.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد مولفه‌هاي غيرمستقيم همانند آب و هوا، رشد جمعيت و عوامل اقتصادي در تخريب زمين موثرند. آب و هوا در بخش‌هاي مختلف كشور اثرات متفاوتي بر خاك دارد. به طور مثال ، خاك استان‌هاي حاشيه درياي خزر بيشتر در معرض فرسايش ناشي از آب قرار دارد و حال آن كه در نواحي بباباني و كويري فرسايش ناشي از باد حاكم است .

افزايش جمعيت نيز باعث بهره برداري بيش از ظرفيت خاك مي‌شود. در ‪۴۰سال گذشته جمعيت كشور بيش از ‪۳برابر شده در حالي كه مساحت اراضي مفيد كاهش يافته است. از سوي ديگر، عوامل اقتصادي باعث استفاده مكرر از زمين مي‌شود كه اين امر كيفيت خاك را پايين مي‌آورد. همچنين افزايش قيمت زمين و تجارت اراضي كشاورزي ، تغيير كاربري زمين‌هاي كشاورزي را در پي دارد.

كارشناسان معتقدند فعاليت‌هاي مرتبط با كشاورزي مي‌توانند از مهم‌ترين عوامل تخريبي زمين باشند. زراعت و كشت نادرست در اراضي كشاورزي ، شيوه سنتي آبياري ، استفاده از سموم و آفت كش ها، شخم زدن نامناسب ، استفاده نشدن از وسايل مدرن كشاورزي و كاشت فشرده از عوامل تخريب زمين در اثر فعاليت‌هاي كشاورزي است .

تغيير كاربري اراضي يكي از عوامل تخريب سرزمين است ،مهاجرت روستاييان به شهرها، افزايش جمعيت در شهرها و روستاها، تبديل روستاها به شهرها و احداث جاده‌ها و راه‌هاي ارتباطي از جمله عوامل موثر در تخريب زمين و خاك هستند. به اين ترتيب عواملي چون ساخت و ساز در حاشيه شهرها و استقرار صنايع و توليد مصالح ساختماني موجب فشردگي و متراكم شدن خاك بر اثر توسعه ساخت و سازها و پوشيده شدن خاك از آسفالت ، سنگ و ساختمان مي‌شود از اين رو فعاليت بيولوژيك خاك در شهرها و حاشيه آنها را مختل مي‌كند. علاوه بر اين كاربري اراضي براي احداث واحدهاي مسكوني و تجاري نيز تغيير مي‌كند.

منیزیم نیز مانند كلسیم می‌باشد و به مقدار فراوان در خاكها وجود دارد، مقدار آن در پوستة زمین و خاكها در حدود 1/2 درصد است. مقدار آن در خاكها بسته به نوع اقلیم و سنگ مادر متغیر است و مانند كلسیم درخاكهای شنی و سبك كمتر و در خاكهای سنگین بیشتر است. رفتار منیزیم در خاك كاملاً شبیه كلسیم است و فرق آن در مقدارش است كه كمتر از كلسیم در خاك وجود دارد. جذب آن توسط درختان میوه به صورت یون Mg⁺⁺ است و مانند كلسیم بستگی به ظرفیت تبادلی خاك، درجة اشباع آن، نوع خاك، رس محل و سایر عناصر همراه آن دارد. گاهی تأثیر منیزیم در pH بیشتر از كلسیم است و باعث افزایش آن تا بیش از 5/8 نیز می‌شود كه در این حالت برای درختان میوه احتمال مسمومیت این عنصر وجود دارد. مقدار متوسط منیزیم در برگ درختان میوه درحدود3/0 تا 5/0 درصد وزن خشك می‌باشد. منیزیم نیز مانند كلسیم اثرات رقابتی با سایر عناصر نظیر پتاسیم و ازت دارد. اثرات منفی پتاسیم در جذب منیزیم بوسیله درختان میوه بسیار حائز اهمیت است و در باغهایی كه كوددهی سنگین پتاسیم به همراه پتاسیم زیاد خاك وجود داشته باشد كمبود منیزیم در درختان مشاهده می‌شود.

همانطور كه بیان شد پتاسیم در حضور ازت فراوان باعث كاهش غلظت منیزیم در درختان میوه می‌شود. اثرات رقابتی منیزیم و كلسیم با مس نیز قابل اشاره است. وقتی منیزیم در خاك افزایش می‌یابد جذب مس را با اختلال روبرو می‌سازد. از این اثر می‌توان در هنگام مسمومیت باغ در اثر فراوانی مس استفاده كرد تا اثر مسمومیت را تقلیل داد و برعكس در مناطق با كمبود مس، افزایش منیزیم كمبود مس را تشدید می‌كند. لازم است یاد آوری شود كه بهترین pH برای جذب منیزیم بین 7 الی 5/8 می‌باشد.