چند هفته ای است که سرما و یخبندان کل کشور را فرا گرفته است و مناسب دیدم که دراین روزهای برفی از نقش سرما و یخبندان در تشکیل خاک بنویسم. و از دید من بهترین مبحثی که بتواند به نقش سرما و یخبندان در تشکیل خاک اشاره کند، رده جلی سول به عنوان رده ناشی شده از تاثیرات سرما و یخبندان می باشد که در زیر کمی در مورد آن صحبت می کنیم.

جلی سولها خاکهای جوان با تکامل خاکرخ اندک می باشند. دمای پایین و شرایط یخبندان فرایند خاکسازی را در اکثر سال کند کرده است و چهره اصلی مشخصه این خاک ها، حضور لایه یخبندان دایم می باشد. لایه یخبندان، لایه ای از مواد است که در دمای زیر صفر درجه سانتی گراد به مدت بیش از دو سال متوالی باقی می ماند. ممکن است یک لایه سخت سیمانی شده خاک بوسیله یخ باشد (Cfm)

در جلی سول ها، لایه یخبندان در فاصله 100 سانتی متری از سطح خاک قرار دارد مگر اینکه گردش یخ در 100 سانتی متر فوقانی آشکار باشد که در این صورت لایه یخبندان دایمی ممکن است از عمق 200 سانتی متری سطح خاک آغاز گردد. گردش یخ عبارت است از بهم خوردن فیزیکی مواد خاکی بر اثر ایجاد گوه های یخی و بوسیله انبساط و انقباض آب به دنبال یخ بندان و ذوب یخ می باشد. این عمل گردش یخ سبب حرکت دادن مواد و حرکت دادن قطعات سنگ در جهت خطوط نیرو و ایجاد افق های به هم تابیده و شکسته شده (Cjj) و یا تراکم مواد الی در بالای ناحیه یخبندان دایمی می گردد.

این رده خاک شامل زیر راسته های Histels (مواد الی)، Orthels (مواد بدون چهره خاص) و Turbels (گردش یخ در خاکرخ) می باشد.

انواع افق های تشخیصی ممکن است در جلی سول های متفاوت تکامل یابند که از جمله ی آنها مالیک، هیستیک، آمبریک، کمبیک، و گاهی ارجیلیک می باشند.

از نظر پراکنش جلی سول ها می توان گفت که جلی سولها 11 میلیون کیلومترمربع و یا به عبارتی 8.6 درصد سطح زمین را پوشانده اند. که حدود 8 میلیون کیلومترمربع در روسیه شمالی و حدود 4 میلیون کیلومنرمربع در کانادا و الاسکا قرار دارد و در اکثر سال در زیر برف و یخ می باشند. اکثر جلی سولها دارای پوشش توندرا بوده که از جلبک ها، چمن ها و بوته های کم ارتفاع که در طول تابستان کوتاه رشد می کنند، تشکیل شده است. اراضی وسیعی از جلی سول ها از باتلاق ها تشکیل شده است که بعضی از آنها بر روی لایه های یخ زده و یا یخ نزده آب شناور می باشند.

جلی سول ها مسایل خاصی را در طرح های ساختمانی ایجاد می کنند. بسیاری از هیستل ها بسیار مرطوب بوده و دارای قدرت تحمل بار کمی برای نگهداری جاده ها و ساختمان ها می باشند. یخ بندان دایمی در بعضی جلی سول ها در صورت به هم خوردن ناپایدار می باشد و در نتیجه لوله ها و خطوطی که از عرض الاسکا عبور کرده اند به جای اینکه دفن شوند باید بر روی خرپا نصب شوند. اگر لوله ها در تماس با خاک باشند حرارت ناشی از جریان نفت در لوله سبب ذوب شدن لایه یخی و نشست خاک و شکسته شدن لوله و هدر رفت نفت می گردد.